Türk edebiyatının son otuz yılına damgasını vuran yazarlardan biri olan İhsan Oktay Anar, 1995’te yayımladığı ilk romanı Puslu Kıtalar Atlası ile edebiyat sahnesine girdiğinde, hem eleştirmenler hem de okurlar için bambaşka bir dünyanın kapılarını araladı. Roman, yayımlandığı günden bu yana yalnızca bir “ilk kitap” olmanın ötesine geçerek bir kült eser haline geldi.
Bir İstanbul Masalı mı, Yoksa Felsefi Bir Serüven mi?
Roman, 17. yüzyıl İstanbul’unda geçer. Başkahramanlardan Bünyamin, babası Uzun İhsan Efendi ile birlikte yaşar. Uzun İhsan Efendi, hayal gücüne dalmayı seven, düşler aracılığıyla farklı âlemleri keşfeden bir filozoftur. Asıl amacı, evrenin gizemini çözmek ve hakikate ulaşmaktır. Onun zihninde kurduğu “atlas”, yani hayali kıtalar haritası, kitabın adına ve ana fikrine yön verir.
Bünyamin ise babasından farklı olarak, hayatın içine atılmış, macera peşinde koşan bir gençtir. Babasının puslu hayallerinden çok, kendi yolunu çizmek ister. Ancak roman boyunca Bünyamin’in hikâyesi, ister istemez babasının düşünsel dünyasının gölgesinde gelişir.
Bünyamin’in Serüveni
Bünyamin’in yolculuğu bir yandan İstanbul’un gizemli sokaklarında, bir yandan da denizlerde ve bilinmez diyarlarda sürer. Roman boyunca korsanlarla, sahtekârlarla, simyacılarla, entrikacı vezirlerle karşılaşır. Bazen kaderin yön verdiği, bazen kendi seçimleriyle belirlenen olayların içine sürüklenir.
Bir sahnede cinayet ve entrika, başka bir sahnede felsefi tartışmalar öne çıkar. Bu geçişler, romanı hem çok katmanlı hem de sürükleyici hale getirir.
Uzun İhsan Efendi ve “Düşün Gücü”
Uzun İhsan Efendi’nin hayali, bir atlas – yani bilinmeyen kıtaların puslu haritasıdır. Fakat bu harita, yalnızca coğrafi bir keşfi değil, aynı zamanda zihinsel ve felsefi bir yolculuğu temsil eder. “Düş gücüyle yaratılan bir dünya” fikri, romanın kalbinde yatar. Bu nedenle kitap, “gerçek” ile “düş” arasındaki sınırı sürekli olarak sorgulatır.
Felsefenin Roman Haline Gelmiş Hali
Puslu Kıtalar Atlası, yalnızca fantastik öğelerle örülmüş bir roman değildir. Satır aralarında derin bir felsefi sorgulama vardır.
- Gerçeklik: “Rüyada mıyız, yoksa uyanık mıyız?” sorusu romanın en temel düğümlerinden biridir.
- Özgür İrade ve Kader: Karakterlerin seçimleri ne kadar kendilerine aittir, ne kadar önceden yazılmıştır?
- Bilgi ve Hakikat: Simyacılar, filozoflar ve sahte kâhinler arasında hakikat arayışı sürekli ertelenir, ama sorgulama bitmez.
Bu yönüyle roman, okuru yalnızca bir hikâyeye değil; aynı zamanda bir düşünce deneyine davet eder. Okur, Borges’in labirentlerini ya da Umberto Eco’nun tarih-felsefe karışımı kurgularını hatırlarken, bir yandan da Anar’ın kendine özgü dilinin keyfini çıkarır.
Dilin Büyüsü
Romanın en dikkat çekici özelliklerinden biri de dilidir. Osmanlıca’dan gelen sözcükler, halk deyimleri, ironik anlatımlar ve mizah, metni hem özgün hem de zengin kılar. Anar’ın anlatısı, tarihsel bir atmosferi yeniden kurarken okuru bir edebiyat şölenine davet eder. Bu dil, okuru bir yandan geçmişe götürürken bir yandan da postmodern oyunlarla bugünün okurunu eğlendirir.
Karakterler ve Atmosfer
Romanın karakterleri sıradan değildir. Bir yanda her şeyi bilmek isteyen simyacılar, öte yanda entrikaların içine düşmüş sıradan insanlar, diğer yanda ise rüyaların ardına düşen filozoflar vardır. Roman boyunca bir karakterle bağ kurar gibi olursunuz, ancak bir süre sonra onun da gerçeğin içinde değil, bir hayalin parçası olduğunu fark edersiniz.
Atmosfer ise tek kelimeyle büyüleyicidir. Sisli İstanbul sokakları, gizemli evler, deniz yolculukları, puslu adalar… Her bölüm, okuru farklı bir sahneye taşır.
Okurun Yolculuğu
Puslu Kıtalar Atlası’nı okuyan herkes aynı macerayı yaşamaz. Kimileri için roman, eğlenceli bir serüven kitabıdır; kimileri içinse felsefi bir sorgulamanın roman formuna bürünmüş halidir. Hatta bazı okurlar için kitap, bir “dil gösterisi”dir.
Ama ortak olan bir şey vardır: Roman okuru düşündürür. “Gerçek nedir? Yaşadığımız hayat bir başkasının düşü olabilir mi? Eğer öyleyse, biz kimiz?” soruları, kitabın son sayfası kapansa da akıldan çıkmaz.
